plazma - amatör bilgisayar kültürü

Drey'in Sequencer Köşesi

Emir 'Drey' Diril

1. Giriş

Tüm scenerlara ve scener olmak isteyenlere merhaba. Müzik, demoların vazgeçilmez bir parçası, ve aklınızdaki müziğin hayat bulabilmesi için aracı yazılım ve donanımlara da çok iyi hakim olmak gerek. Türk demoscene topluluğunda bulunduğum kısa süre içerisinde gördüğüm kadarıyla retro-donanımların ( c64, amiga, vs..) revaçta olmasından dolayı "tracker" temelli müzik yapımı hakim. Bu konuda, Hydrogen, Wisdom ya da Impetigo gibi ustalar varken bana yorum getirmek düşmez, zaten hiç niyetli de değilim :D Benim bu noktadaki hedefim, demoscene' e ve bilgisayar destekli müziğe adım atmak isteyen arkadaşlara, basit seviyeden başlayarak "sequencer" ları tanıtmak, ve bunları kullanarak kendi müziklerini yaratmaya başlamaları için bir temel oluşturmak. Haydi hayırlısı :D

Öncelikle sorulması gereken soru; sequencer nedir? Sequencer, ölçeklendirilmiş belli bir zaman çizelgesine göre kaydedilmiş ses, nota, akor, ritim gibi müzikal öğeleri dijital olarak saklayan ve bunları gerektiğinde başka bir elektronik müzik aletine aktaran yazılım ya da donanımlardır. En büyük özellikleri ve güzellikleri hem MIDI hem de AUDIO' yu aynı ortamda kullanabilmemize olanak sağlamalarıdır. Günümüzdeki en yaygın sequencer örnekleri Cakewalk Sonar, Steinberg Cubase, Propellarhead Reason, MOTU Digital Performer, Apple Logic Studio ve DigiDesign Protools' dur. Peki sequencerlar ile trackerlar arasındaki (birinin yatay, ötekinin dikey ilerlemesi dışında :P ) fark nedir? Hmm, aslında bu konuya herkesin farklı bir cevabı olabilir tabi. Benim şahsi görüşüm sequencerların trackerlara göre daha kullanıcı dostu olduğu yönünde. Bu da sanırım, sequencerların, trackerların bir sonraki nesli olmasından kaynaklanıyor. Ya da ben sequencerlarla daha çok vakit geçirdiğim için öyle olduğunu düşünüyorum :D

Şimdi, sequencerları daha somut olarak tanımaya Propellarhead firmasının Reason 3 adlı yazılımını incelemeye geçerek başlayabiliriz :)

2. REASON' ın temelleri

Reason' ı diğer sequencerlardan ayıran iki temel özellik vardır. Bunlardan birincisi ve en önemlisi, programın içinde herhangi bir ses kayıt özelliğinin olmamasıdır. Yani bir çok sequencer' ın aksine Reason' da sadece dahili olarak bulunan software enstrümanları ve pluginleri kullanabilirsiniz. Peki bu bir kısıtlama mı? Tabii ki hayır. Çünkü Reason, "rewire" özelliği sayesinde, yukarıda adını saydığım birçok "host application" ın altında "slave" modunda çalışabilmektedir. Yani bu demektir ki siz Reason' da bir müzik hazırladıktan sonra, Reason' ı Cubase altında çalıştırıp, ses kayıtlarını da Cubase aracılığıyla yaparak amacınıza ulaşabilirsiniz. Peki bu sınırlama neden var? Sanırım bu "muhafazakar" tutum, programın çok stabil ve sorunsuz çalışmasındaki en önemli etken;)

Ikinci temel özellik de, ki bu bence müzikle uğraşan biri için gayet öğretici bir özellik, program dahilinde kullanılan tüm enstrüman ve pluginlerin bir rack sistemi halinde tasarlanmış olması. Bu sayede tüm bu birimlerin gerçekte de birbirine nasıl bağlandığı hakkında görsel bir fikre sahip ölabiliyorsunuz. Özellikle mikser bağlantıları konusunda.

Zaten bu iki özelliğin neler getirdiğini ve nasıl kullanılabileciğini, tutorialimiz ilerledikçe daha ayrıntılı bir şekilde göreceğiz.

3. REASON ve kullanıcı arabirimi

Reason' ı ilk açtığımız zaman karşımıza tek pencere içerisine sığdırılmış olan rack sistemi ve sequencer penceresi çıkar. Ilk iş olarak, daha rahat çalışmak adına bu pencerenin sağ üst tarafındaki "yanında siyah üçgen bulunan üst üste iki dikdörtgen" butonuna tıklayıp bu pencereleri birbirinden ayırabıliriz. Böylece esas müzik yazma işlemini gerçekleştireceğimiz sequencer penceresi ve sanal donanım ayarlarımızı yapacağımız rack penceresi olmak üzere iki farklı penceremiz olur.

Reason'da ayrılmış pencereler

Şekil 1. Reason'da ayrılmış pencereler

Rack penceresinden incelemeye başlayacak olursak, en tepede Reason' ın donanım arabirimi (hardware interface) bulunmaktadır. Bu kutunun hemen sol alt köşesindeki AUDIO OUT yazısının altında iki ışık vardır. Eğer Audio card yanıyorsa bu Reason' un tek başına çalıştığını ve hangi sistemdeki hangi ses kartını kullandığını gösterir. Eğer Rewire yanıyorsa o zaman Reason başka bir program altında (Cubase, Logic gibi) çalışıyor demektir. Işte rackimizi bu temel kutunun altına kurmaya başlarız. Mesela halen bu kutunun altına kurulmuş bir sistem yoksa, kutunun hemen soluna sağ tıklayarak, gelen menüden "create" e girer ve orda rack' e dahil edebileceğimiz enstrümanlardan "mixer14:2" yi seçeriz ve böylece sistemimizin temelini oluşturacak olan mixerimizi ses arabirimimize bağlamış oluruz. Rack' e yeni birim eklemek konusunda da işin bundan sonrası hemen hemen aynıdır zaten. Sadece birşey eklemek istediğimiz birime sağ tıklayarak gelen menüden create'e girip bu birime eklemek istediğimiz birimi seçiyoruz. Bu birim mixere ekleyeceğimiz yeni bir enstrüman ya da bir enstrümana eklemek istediğimzi bir efekt olabilir. Eğer bir enstrüman eklerseniz, o anki mikserde boş olan ilk kanala atanacaktır. Eğer bir efekt eklerseniz, o anki mikserde boş olan ilk aux kanalına atanacaktır (bunların sırasını sağ üstteki "return" yazan kutucuğun altında görebilirsiniz). Eklenen efektlerin herhangi bir enstrüman üzerindeki etkisini, ilgili enstrümanin kanalında en üstte bulunan aux knobları ile yapabilirsiniz. Örnek olarak Mixerimize reverb eklediğimizi ve bunun da aux 1' e atandığını düşünelim. Bu durumda herhangi bir kanaldaki aux 1 knobunu çevirerek o kanaldaki reverb miktarını ayarlayabiliriz. Mixer ile ilgili daha fazla detaya, ileride her bir birimin ayrıca incelemesini yaparken gireceğiz.

Gelelim Sequencer penceresine. Burada müziğinizi oluştururken ihtiyaç duyacağinız tüm butonlar yukarıya dizilmiş vaziyettedir. En soldaki kutucuk ile bu pencerenin iki temel işlevi olan düzenleme (arrange) ve yazma-düzeltme (edit) modları arasında geçiş yaparız. Bu butona tıklayıp edit moduna geçtiğimizde, hemen yanındaki ayraçla ayrılmış olan beş buton aktif hale gelir. Bu beş butondan ilki piano roll'u gösterir (piano roll, tüm sequencerlarda notaların kaydedilmesi için kullanılan temel sistemdir. Soldan sağa doğru zaman zaman ilerler ve nota süresi belirlenir, dikey doğrultuda da kullanilacak nota seçilir, yukari çıkıldıkça nota tizleşir) Hemen yanındaki merdiven resimli buton Reason' ın loop temelli enstrümani olan Dr. Rex içindir. Piano roll' daki gibi notalar yerine REX looplarının dilimlerini gösterir. Bir yandaki ikon, trampet resminden de anlaşılacağı üzere Redrummer' a özel drum roll' dur. Yine piano roll' daki gibi notalar yerine Redrum' da seçilen patch' e göre davulun elemanlarını gösterir (kick, snare, hihat. vb). Bundan sonraki ikon, bu ilk üç görünümden herhangi birinde girilen notaların özelliklerini göstermeye yöneliktir (velocity gibi). Son iki ikon ise genel olarak o kanaldaki enstrümana bağlı bazı otomasyonları gösterir ve düzenlenmesini sağlar. Zaten altıncı ikon olan mavi ikona basılınca hangi otomasyonu göstereceği de bu ikonun hemen yaninda bulunan ikona tıklayıp gelen dropdown menüden seçilir. Neyse daha fazla karmaşaya girmeden esas editing toollarına geçelim.

Bu ikonlardan sonra başlayan altılı bir ikon seti daha vardır. Işte biz bu altılı seti kullanarak istediğimiz notaları sisteme gireriz ya da düzeltiriz. En soldaki ok ile bize herhangi bir notayı ya da nota grubunu seçme şansını verir. Onun yanındaki kalem ile notalarımızı yazarız. Bir sonraki silgi ile anlaşılacağı üzere yazılı olanları sileriz. Sonraki çizgi çekme tooludur. Mesela bazı otomasyonları kontrol ederken kalem tool' u ile yeterince düzgün çizgi oluşturamayacağınız için bu düz çizgi tool'unu kullanmanız gerekebilir. Bunun yanındaki mercek ile görüntüyü büyütürüz. En son el tool'u ile de pencerenin içini tutup sürükleyerek piano roll' da gitmek istediğimiz yere gidebiliriz.

Altılı ikon setini de geçtikten sonra geriye nota bazında çözünürlüğü ayarladığımız menü kalır. Burada genel olarak 1/16 seçilidir. Yani zaman çizelgesi bir vuruşun 16 da 1'i olan küçük parçaçıklara bölünmüştür. Bundan sonra gelen mıknatıs ikonu, "snap to grid" özelliğini aktif hale getirir. Yani notaları o anki çözünürlük birimine bitişik olarak yazmanızı sağlar, böylece nota değerlerinde hata yapmazsınız. Pencerenin bu üst barındaki son bölüm de "quantizing" bölümüdür.(Notaların quantize edilmesi, belli bir nota ya da nota grubu seçildikten sonra önceden belirlenmiş bir ölçeğe göre zaman çizelgesinde hizalanmasıdır. Yani 16'lık notalardan oluşan bir partiyi midi klavyede çalarak kaydettiniz. Ama notalar tam olarak grid' e denk gelmediği için yer yer ritim dışı ( off beat) duyuluyor. Işte bu noktada quantize özelliğinden faydalanarak bu ritim dışı notaları grid' e gelecek şekilde hizalatıp tekrar ritme uygun hale getirebiliriz.) Quantize bölümündeki ilk ikonumuz notaların kayıt sırasında daha çalınırken hizalanmasini sağlar. Hemen yanında yine bunun çözünürlüğünü drop-down menüden seçebiliriz. Bir sonraki ikon ise zaten keydedilmiş ya da yazılmış olan notaların hizalanması içindir. Son olarak en sağdaki yüzdelik kutusu ile de bu "quantize" işleminin hangi hassasiyette yapılacağını seçmek içindir. Eğer 100 % seçili olursa bu durumda notalar tam olarak grid çizgisinin üstüne getirilecektir.

Bu noktada ufak ufak birşeyler üretebilmeye başlamamız adına açıklama gerektiren bir bölüm daha var o da her iki pencerenin de en altında yer alan kontrol paneli. Bu panelde de yine bir sürü ayar bulunmakla beraber şu an için bilmemiz gereken üç kutu var. Bunlardan birincisi ve en önemlisi ortada bulunan transport paneli. Bu panel "stop, play, forward-rewind, ve record" düğmelerini içerir. Bunun hemen altında sequencer çubuğunun o an bulunduğu pozisyon "ölçü, vurus, 16'lık nota" şeklinde dijital rakamlarla gösterilir. Bu kutunun solunda ise müziğin BPM (beat per min) temposu ve zaman anahtarı bulunur (3/4lük, 4/4lük, 9/8lik gibi). Hemen solunda ise Metronom bulunur. Click butonundan metronomu aktif hale getirebilir ve altındaki knobdan ses seviyesini ayarlayabiliriz. (Bu bölümde yer alan diğer kısımlar daha sonra açıklanacaktır)

4. Hızlı başlangıç

Birimleri daha detaylı olarak görmeye başlamadan önce, hemen müzik üretimine başlamak için elimizin altında neler olduğuna bir bakalim. Öncelikli olarak Reason' da kullanabileceğimiz iki tip mikser bulunur. Bunların birisi 14, diğeri 6 kanal olmak üzere ikisi de stereo çıkış sahibidir. Bunun dışında davul partilerini yazabilmemiz için Redrum adlı bir drummachine vardır. Bunun dışında Dr.Rex adında küçük parçalara ayrılmış looplar kullanan bir loop player bulunur. Son olarak da SubTractor ile Malstorm adlarında iki adet synthesizer ve NN19 ile NNXT adında iki adet de sampler bulunur. Bu enstrümanların yanı sıra Reason' da bir de Combinator adı verilen bir birim mevcuttur ki, bir enstrüman ağacını olduğu gibi tüm efekt ve uzantıları ile kaydedip sonradan tekrar kullanabilmemizi sağlar. Mesela diyelim ki bir kaç enstrüman ve efekt zincirinden oluşan çok hoş bir ton yakaldınız ve bunu tekrar tekrar başka projelerde de kullanmak istiyorsunuz. Bu durumda yapacak olduğunuz, bu zincirin başinda bulunan enstrümani seçip sağ tıklayarak gelen menüden "combine" ı seçmektir. Böylece hepsi bir combinator patch' i haline gelir ve bu şekilde bir patch olarak kaydedilebilir.

Reasondaki tüm sanal enstrüman ve efektlere patch yüklemek ve kaydetmek aynı şekilde gerçeklesir. Öncelikle her enstrümanın üstünde bulunan üçlü buton grubunu bulmalısınız. Örnek olarak SubTractor' da hemen sol üstte bulununan bu grupta sırasıyla "yukarı-aşağı ok, dosya, disket" ikonları bulunur. En soldaki o an seçili olan patch dosyası içindeki patchlerin arasında çabuk seçim için, ortadaki patch yüklemek için, en sağdaki de o anki patch' i kaydetmek içindir.Bu buton grubunun sırası ve şekli bütün Reason enstrüman ve efektlerinde aynıdır.

Tüm bu sanal enstrümanlar için Reason dahili olarak bir sürü patch ile beraber gelir. Bunun dışında kendi patchlerinizi de oluşturup kaydedebilir ve internetten başkalarının yarattığı patchleri de indirip kullanabilirsiniz.

5. Sonuç

Umarım buraya kadar anlattıklarımla sequencer kavramına ve Reason' a hızlı bir giriş yaparsınız. Bu köşenin devam eden yazılarında Reason' ı ve birimlerini daha detaylı olarak tanıtmaya devam edeceğim. Hepinizin ürettiği güzel müzikleri Demo Partilerinde duymak üzere, müziksiz kalmayın ;)

plazma - 2008